Azərbaycan Texniki Universitetinin (AzTU) Kibertəhlükəsizlik kafedrasının əməkdaşlarının yaratdığı blok şifri haqqında “Dipper: A Lightweight Hybrid SPN–ARX Block Cipher” adlı məqalə nüfuzlu “Cryptography” jurnalında çap olunub.

Şifrin müəllifləri AzTU Kibertəhlükəsizlik kafedrasının müdiri t.e.d. Yadigar İmamverdiyev və həmin kafedranın doktorantları Əli Hüseynli və Calal Əlizadədir.

Dipper adlı şifrin dizaynı zamanı iki yanaşma – SPN (Substitution-Permutation Network) və ARX (Addition-Rotation-XOR) birləşdirilib.

Dipper hesablama resursları məhdud qurğular (məsələn, IoT – Əşyaların İnterneti) üçün yaradılmış 64 bitlik yüngül blok şifridir, 96 və 128 bitlik açar variantlarına malikdir və 28 raundda işləyir.

Hər raundda ardıcıl olaraq tam vəziyyətli açar toplanması, on altı paralel 4 bitlik GIFT S-bloku, dörd 16 bitlik söz rotasiyası, iki 16 bitlik modul toplanması və GIFT-64 bit permutasiyası tətbiq olunur.

S-bloku və permutasiyası GIFT spesifikasiyasından götürülüb və yığcam yaxşı təhlil edilmiş qeyri-xətti və xətti əsas təmin edir; söz rotasiyaları və modul toplamaları ARX təbəqəsini təşkil edir. Açar cədvəli, hər raundda qeyri-xətti yenilənmə üçün üç və ya dörd S-blok və raund-sabit generasiyası üçün 5 bitlik xətti-əlaqə sürüşmə registri istifadə edir.

Dipper həm aparat təminatı, həm proqram təminatı, həm də kriptoanaliz baxımından vahid, tam açıq mənbəli metodologiya ilə qiymətləndirilib. Raund-əsaslı Verilog implementasiyaları eyni axın modeli istifadə edilməklə PRESENT, GIFT və SIMON variantları ilə birlikdə sintez edilib. Xüsusilə qeyd etmək zəruridir ki, Dipper-64/128, əlavə ARX diffuziya təbəqəsi daxil etməsinə baxmayaraq, eyni açar ölçüsündə PRESENT-128-dən daha kompaktdır.

Şifrin proqram təminatında sürəti müxtəlif prosessor platformalarında, o cümlədən IoT-cihaz prosessorlarında ölçülmüş və bu istiqamətdə mövcud olan şifrlərlə müqayisə edilmişdir.

Şifrin empirik statistik xassələri çığ, ciddi çığ və bit müstəqilliyi meyarları ilə qiymətləndirilmiş, şifrin çıxış axını üzərində NIST SP 800-22 statistik test paketinə daxil olan testlər uğurla icra edilmişdir. Şifrin diferensial kriptoanalizi MILP (mixed-integer linear programming) modelində detallı şəkildə yerinə yetirilmiş, standart kriptoanaliz ailəsinə daxil olan xətti, qeyri-mümkün diferensial və inteqral analiz də şifrə uğurla tətbiq edilmişdir.

Qeyd edək ki, sözügedən yenilik AzTU-nun elmi-tədqiqatlar və innovasiyalar üzrə daxili qrantı ilə dəstəklənir. (Contract No. AzTU-DQL-M01/78447082).

Onu da bildirək ki, "Cryptography" jurnalı “Web of Science” və “Scopus” beynəlxalq elmi bazalarında indeksləşir. Jurnalın 2025-ci il üçün impakt faktoru 2.4, 5 illik impakt faktoru isə 2.3-dür. Jurnal JCR (Journal Citation Reports) üzrə Q2 (Kompüter elmləri, nəzəriyyə və metodlar) və CiteScore üzrə Q1 (Tətbiqi riyaziyyat) ranqlarına malikdir.